गणेशोत्सवामागील लोकमान्य टिळकांची भूमिका..इतिहास संशोधक रवींद्र जगदाळे

देहू: महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनात गणेशोत्सवाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. आज घराघरांत आणि सार्वजनिक मंडळांमध्ये मोठ्या उत्साहाने साजरा होणारा गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक उत्सव नाही, तर त्याच्या सार्वजनिक स्वरूपामागे सामाजिक संघटन, लोकजागृती आणि राष्ट्रभावनेचा मोठा इतिहास दडलेला आहे. या इतिहासाचा विचार केला तर लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांचे नाव अग्रक्रमाने घ्यावे लागते. गणेशोत्सवाला सार्वजनिक स्वरूप देऊन त्याचा उपयोग समाजाला एकत्र आणण्यासाठी आणि जनतेमध्ये राष्ट्रीय जाणीव निर्माण करण्यासाठी करण्याचे दूरदृष्टीचे कार्य टिळकांनी केले.
गणेशपूजेची परंपरा महाराष्ट्रात टिळकांच्या आधीपासूनच होती. घरगुती तसेच काही ठिकाणी गणेशोत्सव साजरा केला जात होता. त्यामुळे टिळकांनी गणेशोत्सवाची सुरुवात केली असे म्हणण्यापेक्षा, त्यांनी या पारंपरिक उत्सवाला व्यापक सार्वजनिक आणि संघटनात्मक स्वरूप दिले, हे अधिक योग्य ठरते. १८९३ च्या काळात सार्वजनिक गणेशोत्सवाला व्यापक स्वरूप प्राप्त झाले आणि त्यातून समाजातील विविध घटकांना एका व्यासपीठावर आणण्याचे कार्य सुरू झाले.
त्या काळातील परिस्थिती समजून घेतल्याशिवाय टिळकांच्या या भूमिकेचे महत्त्व लक्षात येणार नाही. भारत ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीत होता. जनतेमध्ये राजकीय जागृती मर्यादित होती आणि मोठ्या प्रमाणावर लोकांना एकत्र करून राजकीय विचार मांडणे सहज शक्य नव्हते. अशा वेळी धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेचा आधार घेत लोकांना एकत्र आणणे ही टिळकांची प्रभावी रणनीती होती. गणेशोत्सवातील व्याख्याने, कीर्तने, पोवाडे, नाटके, भजने आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांतून समाजाच्या मनात स्वाभिमान, संघटन आणि राष्ट्रभावनेची बीजे पेरली जाऊ लागली.
टिळकांच्या विचारात केवळ राजकीय स्वातंत्र्य नव्हते, तर स्वातंत्र्यासाठी सक्षम समाज निर्माण करण्याचा विचार होता. त्यामुळे युवकांच्या शारीरिक आणि मानसिक जडणघडणीला त्यांनी महत्त्व दिले. त्या काळात तालमी उभारणे, व्यायाम करणे, कुस्ती, लाठी, दांडपट्टा आणि विविध मर्दानी खेळांचे प्रशिक्षण घेणे यांना केवळ करमणूक म्हणून पाहिले जात नव्हते. गुलामगिरीच्या वातावरणात समाजातील युवकांमध्ये शारीरिक सामर्थ्य, धैर्य, शिस्त, आत्मविश्वास आणि संघभावना निर्माण करणे आवश्यक होते. आजच्या काळात आपण दांडपट्टा किंवा मर्दानी खेळांकडे पारंपरिक कला म्हणून पाहतो; परंतु त्या काळात ही शारीरिक संस्कृती युवकांच्या व्यक्तिमत्त्वनिर्मितीचा आणि आत्मविश्वास जागवण्याचा एक महत्त्वाचा भाग होती.
तालमी ही त्या काळातील केवळ व्यायामाची ठिकाणे नव्हती. ती युवकांना एकत्र आणणारी, शिस्त लावणारी आणि संघभावना निर्माण करणारी सामाजिक केंद्रे होती. शरीर सक्षम असेल, मन निर्भय असेल आणि समाज संघटित असेल तरच अन्यायाविरुद्ध उभे राहता येईल, ही भावना त्या काळातील राष्ट्रजागृतीच्या प्रक्रियेशी जोडलेली होती. त्यामुळे गणेशोत्सव, तालमी, व्यायाम आणि मर्दानी खेळ यांचा विचार तत्कालीन सामाजिक परिस्थितीच्या संदर्भात करणे आवश्यक आहे.
याच काळात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या कार्याची आठवण जनमानसात जागवण्यासाठी शिवजयंती उत्सवाला सार्वजनिक स्वरूप देण्याच्या कार्यातही टिळकांनी पुढाकार घेतला. शिवाजी महाराजांचा इतिहास हा केवळ भूतकाळाची आठवण नव्हता, तर स्वराज्य, शौर्य, संघटन आणि स्वाभिमानाची प्रेरणा देणारा इतिहास होता. गणेशोत्सवातून समाजाला एकत्र आणणे आणि शिवजयंतीतून त्या समाजासमोर स्वराज्याची प्रेरणा ठेवणे, या दोन्ही उपक्रमांमधून टिळकांच्या लोकजागृतीच्या विचाराची व्यापकता दिसून येते.
गणेशोत्सव आणि शिवजयंती या दोन्ही उत्सवांकडे आजच्या दृष्टिकोनातून पाहताना त्यांच्या काळाचा संदर्भ लक्षात घेणे गरजेचे आहे. आज आपल्याकडे समाजमाध्यमे, वृत्तवाहिन्या, वर्तमानपत्रे आणि विविध संवादमाध्यमे आहेत. मात्र टिळकांच्या काळात जनतेपर्यंत विचार पोहोचवण्यासाठी अशी साधने उपलब्ध नव्हती. त्यामुळे उत्सव हेच लोकांपर्यंत पोहोचण्याचे प्रभावी माध्यम बनले. उत्सवाच्या माध्यमातून लोक एकत्र आले, विचार ऐकले, इतिहास समजून घेतला आणि सामाजिक प्रश्नांवर चर्चा करू लागले. म्हणूनच टिळकांचा गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक आयोजनाचा प्रयोग नव्हता; तो लोकसंघटन आणि जनजागृतीचा प्रयोग होता.
आज मात्र गणेशोत्सवाचे स्वरूप मोठ्या प्रमाणात बदलले आहे. आकर्षक विद्युत रोषणाई, भव्य मंडप, ध्वनिव्यवस्था, मनोरंजनाचे कार्यक्रम आणि विविध स्पर्धांमुळे उत्सव अधिक व्यापक झाला आहे. आधुनिकतेचा हा स्वीकार चुकीचा नाही; परंतु उत्सवाच्या मूळ उद्देशाचा विसर पडणे ही चिंतेची बाब आहे. काही ठिकाणी भक्तीपेक्षा दिखावा, सामाजिक संदेशापेक्षा स्पर्धा आणि समाजजागृतीपेक्षा अनावश्यक खर्च यांना अधिक महत्त्व मिळताना दिसते. त्यामुळे आजच्या गणेशोत्सवाने आधुनिकतेसोबतच आपल्या ऐतिहासिक आणि सामाजिक मुळांशीही नाते टिकवणे गरजेचे आहे.

गणेशोत्सवातील देखावे ही यासाठी एक मोठी संधी आहे. देखावा केवळ आकर्षक असण्यापेक्षा तो समाजाला काहीतरी विचार देणारा असावा. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा इतिहास, स्वातंत्र्यसंग्राम, मराठवाडा मुक्तिसंग्राम, संविधान, पर्यावरण, जलसंवर्धन, व्यसनमुक्ती, महिला सक्षमीकरण, शिक्षण, शेतकरी, विज्ञान आणि सामाजिक एकोपा अशा विषयांवर देखावे उभारले तर हजारो नागरिकांपर्यंत प्रभावी संदेश पोहोचू शकतो. डोळ्यांना आकर्षित करणारा देखावा काही क्षण लक्ष वेधून घेतो; परंतु मनाला विचार करायला लावणारा देखावा समाजाच्या स्मरणात दीर्घकाळ राहतो.

आजच्या युवकांसाठीही या परंपरेचा नव्याने विचार करण्याची गरज आहे. गणेशोत्सवाच्या माध्यमातून तालमी, योग, सूर्यनमस्कार, मर्दानी खेळ, दांडपट्टा प्रात्यक्षिके, इतिहास व्याख्याने, वाचन आणि सामाजिक उपक्रम यांचे आयोजन झाले तर उत्सवातून केवळ मनोरंजन नव्हे, तर व्यक्तिमत्त्वनिर्मितीही होऊ शकते. परंपरा जपणे म्हणजे केवळ जुन्या गोष्टींचे प्रदर्शन करणे नव्हे; तर त्या परंपरेमागील विचार पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे होय.

लोकमान्य टिळकांनी गणेशोत्सवाला सार्वजनिक स्वरूप देताना त्या उत्सवात भविष्यातील समाज पाहिला होता. त्यांनी देवाच्या मूर्तीसमोर केवळ भक्ती करणारा समाज नव्हे, तर अन्यायाविरुद्ध उभा राहणारा, इतिहासातून प्रेरणा घेणारा, शारीरिक आणि मानसिकदृष्ट्या सक्षम आणि राष्ट्रासाठी कार्य करणारा समाज घडवण्याचा प्रयत्न केला. आज देश स्वतंत्र आहे, परिस्थिती बदलली आहे; पण समाजजागृतीची गरज संपलेली नाही.

म्हणून आजच्या गणेशोत्सवाची खरी कसोटी मंडप किती मोठा आहे, सजावट किती भव्य आहे किंवा मिरवणूक किती मोठी आहे यात नसून, त्या उत्सवातून समाजाला काय मिळाले यात असली पाहिजे. लोकमान्य टिळकांनी उत्सवाला लोकजागृतीचे माध्यम बनवले; आजच्या पिढीने त्याच उत्सवाला समाजनिर्मितीचे माध्यम बनवण्याची गरज आहे.

गणरायाची भक्ती करताना आपल्या संस्कृतीचा अभिमान जागा झाला पाहिजे, इतिहासाची जाणीव निर्माण झाली पाहिजे, युवकांमध्ये शौर्य आणि शिस्त निर्माण झाली पाहिजे आणि समाजाच्या प्रश्नांवर विचार करण्याची प्रेरणा मिळाली पाहिजे. तेव्हाच सार्वजनिक गणेशोत्सवाची परंपरा केवळ जपली जाणार नाही, तर तिचे खरे सार पुढील पिढीपर्यंत पोहोचेल.

रवींद्र जगदाळे
इतिहास संशोधक
9552625961