।। श्री तुकोबाराय चैतन्य ।।

देहू संतवाणी
अभंग क्रमांक: ७६
श्वान शीघ्रकोपी । आपणा घातकर पापी ॥१॥
नाहीं भीड आणिक धीर । उपदेश न जिरे क्षीर ॥ध्रु.॥
माणसांसि भुंके । विजातीनें द्यावें धुंके ॥३॥
तुका म्हणे चित्त ।मळिण करा तें फजित ॥३॥
_______________________
।।श्री तुकोबाराय चैतन्य।।
______________________
जगद्गुरु श्री.संत तुकाराम महाराज या अभंगात माणसाच्या सर्वात मोठ्या शत्रूवर—म्हणजेच 'क्रोधावर' आणि 'शीघ्रकोपी' स्वभावावर प्रहार करत आहेत. प्रपंचात किंवा परमार्थात जो माणूस आपल्या रागावर ताबा ठेवू शकत नाही, तो स्वतःचेच कसे अतोनात नुकसान करून घेतो आणि समाजात आपली कशी फजिती करून घेतो, याचे हुबेहूब वर्णन महाराजांनी कुत्र्याचे (श्वानाचे) रूपक देऊन केले आहे.
श्वान शीघ्रकोपी । आपणा घातकर पापी ॥
अतिशयोक्ति क्रोध हा माणसाचा सर्वात मोठा शत्रू असून तो माणसाला श्वानाच्या (कुत्र्याच्या) पातळीवर नेऊन ठेवतो .जो मनुष्य अत्यंत शीघ्रकोपी (लगेच संतापणारा) असतो, तो एखाद्या पिसाळलेल्या कुत्र्यासारखा (श्वान) असतो. रागाच्या भरात विवेक गमावल्यामुळे तो स्वतःचाच घात (नुकसान) करून घेतो आणि पापाचा धनी बनतो.
नाहीं भीड आणिक धीर। उपदेश न जिरे क्षीर ॥
अशा रागीट माणसाला कुणाचीही 'भीड' (मर्यादा किंवा आदर) उरत नाही आणि त्याच्याकडे अजिबात 'धीर' (संयम किंवा धैर्य) नसतो.
ज्याप्रमाणे कुत्र्याला जर शुद्ध 'क्षीर' (दूध) पाजले, तर ते त्याला पचत नाही (ते उलटून पडते), अगदी त्याचप्रमाणे शीघ्रकोपी आणि अहंकारी माणसाला कितीही चांगला, अमूल्य 'उपदेश' केला, तरी तो त्याच्या गळी उतरत नाही; तो त्या चांगल्या विचारांचा धिक्कारच करतो.
माणसांसि भुंके । विजातीनें द्यावे थुंके ॥
ज्याप्रमाणे कुत्रा वाटेने जाणाऱ्या निष्पाप माणसांवर विनाकारण भुंकतो, त्याप्रमाणे हा क्रोधी मनुष्य समाजात सर्वांशी भांडत सुटतो आणि लोकांना अपशब्द बोलून (भुंकून) त्रास देतो. अशा दुर्गुणी माणसाचा स्वभाव पाहून 'विजातीने' म्हणजेच सुसंस्कृत, सज्जन आणि इतर सर्व लोकांनी अशा व्यक्तीवर थुंकले पाहिजे (त्याचा पूर्ण धिक्कार केला पाहिजे), कारण तो समाजात राहण्याच्या लायकीचा नसतो.
जेव्हा मनात क्रोध येतो, तेव्हा विवेकाचा दिवा विझून जातो.
तुका म्हणे चित्त । मळिण करा तें फजित ॥
संत तुकाराम महाराज म्हणतात ज्याचे चित्त (मन) अशा प्रकारे राग, द्वेष आणि अहंकार या विकारांनी 'मळिण' (घाणेरडे) झाले आहे, अशा दुर्गुणी माणसाची समाजात साऱ्यांसमोर हुरै फजिती केली पाहिजे. कारण त्याला त्याची लायकी दाखवून दिल्याशिवाय त्याच्यातील वाईट वृत्ती नष्ट होणार नाही.
जर आपल्याला समाजात आदर आणि परमार्थात प्रगती हवी असेल, तर शीघ्रकोपी स्वभाव सोडून अंतःकरणात संयम, धैर्य आणि शांतता रुजवली पाहिजे.
!! रामकृष्णहरी !!
नितीन महाराज मोरे
माजी अध्यक्ष
श्री संत तुकाराम महाराज संस्थान,
श्री क्षेत्र देहू .